بررسی جامع تفاوت خونریزی پریود و خونریزی بعد از سزارین (لوچیا)

دوران نقاهت پس از زایمان، چه به روش طبیعی و چه از طریق جراحی سزارین، با تغییرات فیزیولوژیک گسترده‌ای در بدن مادر همراه است. یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین این تغییرات، تجربه خونریزی‌های واژینال در هفته‌های ابتدایی پس از تولد نوزاد است. برای بسیاری از مادرانی که به تازگی فرزند خود را در آغوش گرفته‌اند، درک تفاوت‌های میان این خونریزی طبیعی که در اصطلاح پزشکی «لوچیا» (Lochia) نامیده می‌شود و خونریزی‌های ناشی از بازگشت چرخه قاعدگی (پریود)، دغدغه‌ای اساسی است. عدم آگاهی از این تفاوت‌ها می‌تواند منجر به اضطراب‌های بی‌مورد یا در نقطه مقابل، نادیده گرفتن علائم هشداردهنده‌ای شود که نیازمند مداخله فوری پزشکی هستند.

خونریزی بعد از سزارین (لوچیا) از منظر پزشکی چیست؟

پس از پایان یافتن یک دوره نه ماهه بارداری و خروج نوزاد و جفت از رحم، بدن وارد فاز پاکسازی و ترمیم می‌شود. پس از بارداری، بدن شما باقی مانده مخاط، خون و بافت را از طریق واژن دفع می کند. این ترشحات که از بقایای دیواره ضخیم‌شده رحم در دوران بارداری تشکیل شده‌اند، به عنوان لوچیا شناخته می‌شوند.

روند ترمیم رحم یک فرآیند زمان‌بر است. در ناحیه‌ای که جفت به دیواره رحم متصل بوده است، پس از جدا شدن جفت، یک زخم باز با عروق خونی متعدد ایجاد می‌شود. انقباضات رحمی پس از زایمان به بسته شدن این عروق و جلوگیری از خونریزی‌های شدید کمک می‌کنند. خونی که در روزهای اول پس از زایمان مشاهده می‌کنید، ناشی از همین روند ترمیم است. با گذشت زمان و بهبودی این زخم داخلی، ترکیب ترشحات واژینال تغییر کرده و از میزان خون آن کاسته می‌شود تا جایی که تنها ترشحاتی از جنس مخاط و گلبول‌های سفید باقی می‌ماند.

ماهیت خونریزی قاعدگی (پریود)

برای درک بهتر تفاوت‌ها، یادآوری مکانیزم چرخه قاعدگی ضروری است. پریود نتیجه مستقیم یک چرخه هورمونی منظم در بدن زنان است. در هر ماه، دیواره رحم (آندومتر) تحت تأثیر هورمون‌های استروژن و پروژسترون ضخیم می‌شود تا برای پذیرش تخمک بارور شده آماده گردد. اگر بارداری رخ ندهد، سطح این هورمون‌ها به شدت افت کرده و بافت ضخیم‌شده ریزش می‌کند. این ریزش با خونریزی همراه است که معمولاً بین ۳ تا ۷ روز طول می‌کشد. خونریزی قاعدگی برخلاف لوچیا، نشان‌دهنده ترمیم یک زخم بزرگ نیست، بلکه یک چرخه طبیعی و تکرارشونده برای نوسازی بافت رحم است.

تفاوت‌های ساختاری و ظاهری خونریزی پریود و لوچیا

تشخیص دقیق این دو نوع خونریزی با بررسی چند فاکتور اساسی امکان‌پذیر است. در ادامه به صورت تفکیک‌شده این فاکتورها را بررسی می‌کنیم:

۱. تفاوت در تغییرات رنگ و ظاهر ترشحات

مهم‌ترین وجه تمایز لوچیا از خونریزی قاعدگی، الگوی تغییر رنگ آن است. خونریزی قاعدگی معمولاً با خونریزی قرمز روشن یا تیره آغاز شده و در روزهای پایانی به رنگ قهوه‌ای یا صورتی بسیار کمرنگ تغییر پیدا کرده و سپس کاملاً قطع می‌شود. اما ترشحات پس از زایمان یک مسیر تکاملی متفاوت را طی می‌کنند.

پس از سزارین خونریزی شدید و قرمز تیره را تجربه خواهید کرد که پس از چند روز کاهش می یابد. در این مرحله، روند تغییر رنگ خونریزی بعد از سزارین آغاز می‌شود؛ رنگ لوچیا نیز تغییر می کند و پس از چند هفته به رنگ قهوه ای، قرمز روشن تر، صورتی روشن و در نهایت سفید می شود. همچنین ممکن است پس از سزارین، ترشحات صورتی یا آبکی را تجربه کنید. این تغییر رنگ مداوم و رسیدن به ترشحات سفید یا زرد روشن در هفته‌های پایانی، مختص لوچیا است و در قاعدگی دیده نمی‌شود.

۲. تفاوت در مدت زمان و استمرار

مدت زمان استمرار این دو پدیده تفاوت فاحشی با یکدیگر دارد. چرخه قاعدگی به طور متوسط در کمتر از یک هفته به پایان می‌رسد. در مقابل، فرآیند پاکسازی رحم پس از بارداری بسیار طولانی‌تر است. ممکن است تا شش هفته لوچیا را تجربه کنید، اما رنگ و مقدار لوچیا با گذشت زمان کاهش می یابد. توقف خونریزی خفیف نیز ممکن است تا شش هفته طول بکشد.

۳. حجم خونریزی و تفاوت در اندازه لخته‌ها

حجم خونی که در دوران لوچیا از بدن دفع می‌شود بسیار بیشتر از یک پریود سنگین است. در روزهای اولیه پس از زایمان متوجه لخته شدن آن خواهید شد. لخته ها می توانند از نظر اندازه متفاوت باشند و ممکن است به بزرگی یک آلو باشند. دفع لخته‌هایی با این ابعاد در خونریزی پریود طبیعی نیست و معمولاً نشانه‌ای از اختلالات قاعدگی تلقی می‌شود، اما در روزهای ابتدایی پس از سزارین امری شایع است. با گذر زمان، ممکن است چند لخته بیشتر ترشح کنید، اما باید کوچکتر باشند و کمتر از روزهای اولیه پس از زایمان ظاهر شوند.

نکته قابل توجه بالینی این است که پس از سزارین، ممکن است بعد از ۲۴ ساعت خونریزی کمتری نسبت به فردی که زایمان طبیعی داشته باشد، تجربه کنید. دلیل این امر آن است که در حین جراحی سزارین، جراح با استفاده از ابزارهای استریل، محفظه رحم را به صورت دستی از بقایای جفت و خون پاکسازی می‌کند که این امر حجم خونریزی‌های روزهای بعد را کاهش می‌دهد. با این حال در روزهای بعد از سزارین، خونریزی شما باید کمتر شود.

۴. بوی ترشحات

خونریزی پریود معمولاً بوی مشخصی دارد که ناشی از ترکیب خون با فلور طبیعی واژن است. لوچیا نیز بویی مشابه بوی قاعدگی طبیعی اما کمی تندتر دارد. با این حال، اگر ترشحات شما بوی غیر معمولی دارد، این مسئله یکی از نشانه‌های هشداردهنده عفونت است و باید بلافاصله بررسی شود.

فازهای سه‌گانه ترشحات لوچیا

برای درک بهتر روند بهبودی، متخصصان زنان ترشحات لوچیا را به سه فاز مجزا تقسیم می‌کنند:

• لوچیا روبرا (Lochia Rubra): این فاز شامل ۳ تا ۴ روز اول پس از زایمان است. ترشحات در این فاز قرمز تیره و حاوی حجم زیادی خون، بقایای غشاهای جنینی و بافت‌های رحمی است. دفع لخته‌های خون در این فاز بیشترین میزان خود را دارد.

• لوچیا سروزا (Lochia Serosa): از روز چهارم تا حدود روز دهم الی چهاردهم، ترشحات وارد این فاز می‌شوند. خونریزی کاهش یافته و ترشحات به رنگ‌های قهوه‌ای، صورتی تیره یا قرمز روشن‌تر درمی‌آیند. این مایع بیشتر شامل گلبول‌های سفید، مایعات بافتی و بقایای مخاطی است.

• لوچیا آلبا (Lochia Alba): از هفته دوم به بعد تا هفته ششم، ترشحات به رنگ سفید یا مایل به زرد تغییر می‌کنند. در این مرحله ترشحات تقریباً فاقد خون بوده و عمدتاً از گلبول‌های سفید، سلول‌های اپیتلیال و کلسترول تشکیل شده‌اند.

چه زمانی خونریزی بعد از زایمان پایان یافته و پریود آغاز می‌شود؟

یکی از چالش‌برانگیزترین مراحل برای مادران، تشخیص اولین پریود پس از زایمان است. خونریزی که پس از چهار تا شش هفته پس از زایمان از سر گرفته می شود، ممکن است نشانه قاعدگی شما باشد.

زمان بازگشت تخمک‌گذاری و پریود به شدت تحت تأثیر تغذیه نوزاد قرار دارد. اگر در حال شیردهی هستید، ممکن است بازگشت قاعدگی بیشتر طول بکشد. هورمون پرولاکتین که مسئول تولید شیر در بدن مادر است، می‌تواند هورمون‌های تولیدمثلی (استروژن و پروژسترون) را سرکوب کرده و مانع از تخمک‌گذاری و قاعدگی شود. در مادرانی که به صورت انحصاری و مداوم به نوزاد خود شیر می‌دهند، این توقف قاعدگی ممکن است از چند ماه تا حتی بیش از یک سال به طول انجامد. در مقابل، مادرانی که از شیر خشک استفاده می‌کنند معمولاً بین هفته ششم تا دوازدهم پس از زایمان، اولین قاعدگی خود را تجربه خواهند کرد.

تأثیر تغذیه نوزاد بر کنترل خونریزی

شیردهی علاوه بر تأخیر در بازگشت قاعدگی، نقش درمانی مهمی در روزهای اولیه پس از زایمان ایفا می‌کند. شیردهی ممکن است به کاهش خونریزی بعد از سزارین کمک کند. مکیدن سینه توسط نوزاد باعث ترشح هورمون اکسی‌توسین در بدن مادر می‌شود. این هورمون عامل اصلی انقباضات رحمی است. ماهیچه های رحم و رگ های خونی اطراف در طول شیردهی منقبض می شوند.

این انقباضات خونریزی را کم می کند، اما ممکن است در روزهای بعد از زایمان دردناک باشد. بسیاری از مادران این دردهای ناشی از انقباض رحم را با دردهای شدید قاعدگی (دیسمنوره) مقایسه می‌کنند. برای مدیریت این دردها، ممکن است بخواهید در مورد داروهای مسکن با پزشک خود صحبت کنید یا از کمپرس گرم روی شکم برای تسکین درد ناشی از این انقباضات استفاده کنید.

نقش فعالیت بدنی در تشدید خونریزی‌های دوران نقاهت

خونریزی بعد از سزارین قابل انتظار است و با گذشت زمان کاهش می یابد. با این حال، روند کاهشی خونریزی همیشه خطی نیست. ممکن است با افزایش سطح فعالیت خود در هفته های بعد از سزارین متوجه خونریزی بیشتری شوید. فشار فیزیکی بر بدن شما در دوره ی پس از زایمان می تواند باعث خونریزی بیشتر شود.

افزایش خونریزی می تواند نشانه ای از عوارض پس از زایمان یا فعالیت بدنی بیش از حد باشد. ایستادن‌های طولانی‌مدت، راه رفتن بیش از حد یا جابه‌جا کردن وسایل می‌تواند باعث باز شدن مجدد عروق در حال ترمیم در دیواره رحم شود. به همین دلیل ضروری است که در زمان بهبودی فعالیت خود را محدود کنید و توصیه های پزشک خود را برای از سرگیری فعالیت های خاص مانند بلند کردن اجسام سنگین دنبال کنید. اگر خونریزی یا سایر علائم خستگی را تجربه کردید، مطمئن شوید که از فعالیت بدنی عقب نشینی کنید.

خونریزی واژینال در مقابل خونریزی محل برش سزارین

پس از سزارین، باید هم خونریزی واژینال و هم محل برش خود را مدیریت کنید. گاهی اوقات مادران ترشحات یا خونریزی خفیف محل جراحی را با مشکلات داخلی اشتباه می‌گیرند. ممکن است برش شما در روزهای اولیه پس از سزارین تخلیه شود، اما نباید خونریزی داشته باشید.

مراقبت اصولی از زخم سزارین اهمیت بالایی دارد. با تمیز نگه داشتن برش خود از آن مراقبت کنید. محل برش را به آرامی با آب و صابون بشویید و اجازه دهید در هوا خشک شود. البته قبل از شستن ناحیه برای اولین بار از پزشک خود بپرسید تا مطمئن شوید که خیس شدن ناحیه مشکلی ندارد. پزشکان ممکن است در ابتدا توصیه کنند که سایت را برای چند روز اول پس از زایمان خشک نگه دارید. پیروی از دستورالعمل های پزشک خود را برای مراقبت از محل برش دنبال کنید.

علائم خطر؛ چه زمانی افزایش خونریزی یک اورژانس پزشکی است؟

خونریزی که به مرور زمان پس از سزارین افزایش می یابد، باعث نگرانی است و باید بلافاصله توسط پزشک بررسی شود. یکی از خطرناک‌ترین عوارض پس از زایمان، خونریزی ثانویه پس از زایمان (PPH) است که می‌تواند جان مادر را به خطر بیندازد. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، بدون فوت وقت به اورژانس بیمارستان یا پزشک متخصص خود مراجعه کنید:

• خونریزی شدیدتر یا رنگ تیره تر می شود. (مثلاً پر شدن یک پد بهداشتی بزرگ در کمتر از یک ساعت)

• لخته های خون بزرگتر از آلو هستند.

• ترشحات شما بوی غیر معمولی دارد. (نشانه‌ای بارز از عفونت رحمی)

• علائم شبیه آنفولانزا، مانند تب یا لرز.

• غش یا سرگیجه. (نشان‌دهنده افت شدید فشار خون ناشی از از دست دادن خون)

• حالت تهوع.

• گرفتگی. (دردهای شدید و غیرقابل تحمل که با مسکن‌های رایج آرام نمی‌شوند)

• درد هنگام ادرار کردن.

• پس از سزارین، محل برش خود را برای علائم عفونت زیر نظر بگیرید؛ اگر محل برش شما شروع به خونریزی یا تورم کرد، باید با پزشک خود تماس بگیرید.

روش‌های نوین و پزشکی برای مدیریت خونریزی‌های خطرناک

اگر تشخیص داده شود که خونریزی پس از زایمان شما غیرطبیعی است، درمان های مختلفی برای خونریزی پس از زایمان وجود دارد. علت خونریزی شما به پزشک کمک می کند تا تصمیم بگیرد چه چیزی برای شما بهترین است. مداخلات پزشکی به ترتیب از روش‌های دارویی تا جراحی‌های پیشرفته متغیر است. کادر پزشکی ممکن است اقدامات زیر را انجام دهند:

• برای کمک به انقباض رحم به شما دارو بدهید.

• برای جلوگیری از خونریزی، یک شات داروی مخصوص به شما بدهند.

• رحم خود را ماساژ دهید. (ماساژ فوندال رحم از روی شکم برای تحریک انقباضات)

• تکه هایی از جفت را که هنوز در رحم شما وجود دارد بردارید. (باقی ماندن حتی یک قطعه کوچک از جفت می‌تواند مانع از جمع شدن کامل رحم شود)

• از یک رادیولوژیست بخواهید که آمبولیزاسیون شریان رحمی را انجام دهد که جریان خون را به رحم شما محدود می کند.

• از چیزی به نام بالون باکری استفاده کنید که در داخل رحم شما باد می کند و برای کمک به کاهش خونریزی فشار می آورد.

• انتقال خون: خون از طریق لوله ای که در رگ می رود به شما داده می شود تا به جایگزینی خون از دست رفته شما کمک کند.

• انجام لاپاراتومی: جراحی برای باز کردن شکم برای یافتن علت خونریزی و توقف آن.

• هیسترکتومی: برداشتن رحم با جراحی. (این روش به عنوان آخرین راهکار برای نجات جان مادر در خونریزی‌های غیرقابل کنترل استفاده می‌شود)

مدیریت بهداشت فردی در دوران نقاهت

برای جذب خونریزی بعد از سزارین از پد بهداشتی استفاده کنید. استفاده از محصولات مناسب و رعایت اصول بهداشتی در این دوره حساس بسیار حیاتی است. ممکن است در چند روز اول پس از زایمان به یک پد ضخیم تر و جاذب تر نیاز داشته باشید. پدهای مخصوص زایمان که قدرت جذب بسیار بالاتری نسبت به نوار بهداشتی‌های معمولی دارند، بهترین انتخاب برای هفته اول هستند.

یکی از مهم‌ترین ممنوعیت‌های پزشکی در این دوران، مربوط به ورود هرگونه جسم خارجی به داخل واژن است. از استفاده از تامپون بعد از سزارین یا زایمان طبیعی خودداری کنید. استفاده از تامپون‌ها یا کاپ‌های قاعدگی به دلیل باز بودن دهانه رحم و وجود زخم‌های داخلی، خطر ابتلا به عفونت‌های شدید رحمی را به شدت افزایش می‌دهد. استفاده از تامپون ها را در معاینه شش هفته ای پس از زایمان با پزشک خود در میان بگذارید و تا زمانی که پزشکتان تأییدیه ای به شما نداده است از استفاده از آن خودداری کنید.

سبک زندگی و مراقبت‌های جامع در هفته‌های پس از سزارین

پس از سزارین باید چندین هفته از بدن خود مراقبت کنید. به یاد داشته باشید که این روش یک جراحی بزرگ در نظر گرفته می شود و برای بهبودی بدن به زمان نیاز دارید. پس از سزارین باید استراحت کنید. برای تسریع در روند بهبودی و جلوگیری از طولانی شدن دوره لوچیا، موارد زیر را با دقت رعایت کنید:

• گذراندن وقت در رختخواب. استراحت مطلق در روزهای اول و استراحت نسبی در هفته‌های بعد ضروری است.

• خوردن غذای مقوی. مصرف غذاهای سرشار از آهن، ویتامین C و پروتئین به بازسازی بافت‌ها و جبران خون از دست رفته کمک شایانی می‌کند.

• نوشیدن آب فراوان. آبرسانی کافی به بدن برای تولید شیر و همچنین بهبود گردش خون الزامی است.

• خواب کافی. سعی کنید زمان خواب خود را با زمان خواب نوزاد هماهنگ کنید تا دچار خستگی مزمن نشوید.

با پیشرفت بهبودی، ممکن است پزشک به شما توصیه کند که پس از سزارین پیاده روی کوتاهی انجام دهید و هر روز کم کم فعالیت خود را افزایش دهید. پیاده‌روی سبک و آرام در خانه به جلوگیری از لخته شدن خون در پاها (ترومبوز ورید عمقی) کمک می‌کند. اما قانون طلایی این است: تا زمانی که بدنتان نتواند از عهده آن برآید، از فعالیت های شدید مانند بلند کردن یا درگیر شدن در کارهای خانه خودداری کنید. بدن شما بهترین راهنما برای تعیین سطح مجاز فعالیت فیزیکی در دوران نقاهت است. اگر با انجام یک فعالیت متوجه تشدید خونریزی یا احساس ضعف شدید، بلافاصله آن را متوقف کرده و استراحت کنید.