دکتر ندا سالاریه

جراح زیبایی زنان، زایمان، متخصص نازایی

لاپاراسکوپی و هیستروسکوپی

دارای بورد تخصصی زنان از دانشگاه شهید بهشتی

سندرم تخمدان پلی کیستیک

سندرم تخمدان پلی کیستیک : (PCOS) نوعی اختلال هورمونی رایج میان زنان در سنین باروری است. زنان مبتلا به PCOS دوره قاعدگی نامنظم دارند (پریود نمی‌شوند یا دوره قاعدگی آنان بسیار طولانی است) یا سطح هورمون مردانه (آندروژن) در بدن آنان بالاست. تخمدان‌ها توده‌های کوچک حاوی مایعات (فولیکول‌های) زیادی تولید می‌کنند و توانایی آزادسازی منظم تخمک‌ را از دست می‌دهند.

علت اصلی PCOS ناشناخته است. تشخیص و درمان زود هنگام به همراه کاهش وزن خطر عوارض طولانی‌مدت این بیماری مانند دیابت نوع 2 و بیماری‌های قلبی را کاهش می‌دهد.

مرکز درمانی سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) در کلینیک مایو

علائم : علائم و نشانه های PCOS اغلب در زمان اولین دوره قاعدگی در دوران بلوغ ظاهر می‌شوند. البته، برخی علائم نیز بعدها و به عنوان مثال در پاسخ به افزایش قابل توجه وزن ظاهر خواهند شد. علائم و نشانه های PCOS متفاوتند. وجود حداقل دو علامت از علائم زیر برای تشخیص PCOS کافیست:

قاعدگی‌های نامنظم: رایج‌ترین علامت PCOSفاصله زیاد میان نوبت‌های قاعدگی، افزایش مدت قاعدگی و قاعدگی‌های بی نظم است. به عنوان مثال، کاهش تعداد دوره‌های قاعدگی به کمتر از نه دوره در سال، بیش از 35 روز فاصله بین دوره‌ها و خونریزی شدید و غیرعادی در دوره‌های قاعدگی از علائم PCOS است.

افزایش سطح آندروژن خون: افزایش سطح هورمون مردانه که علائمی مانند موهای زائد صورت و بدن (هیرسوتیسم) و گاهی آکنه شدید و طاسی مردانه را در پی خواهد داشت.
تخمدان‌ های پلی کیستیک : ممکن است تخمدان‌های شما بزرگ شده و حاوی فولیکول‌هایی باشند که تخم‌ها را احاطه کرده‌اند. در نتیجه تخمدان در عملکرد طبیعی خود با مشکل مواجه می‌شود. اگر به چاقی هم مبتلا باشد، معمولا شدت ظهور علائم و نشانه‌های PCOS بیشتر خواهد بود.

علل سندرم تخمدان پلی کیستیک

علت اصلی PCOS ناشناخته است. عوامل دخیل در آن عبارتند از :

بالا بودن سطح انسولین در خون: انسولین هورمونی است که در لوزالمعده تولید می‌شود و امکان استفاده از قند (منبع اصلی تأمین انرژی بدن شما) را برای سلول‌ها فراهم می‌کند. اگر سلول‌های شما نسبت به انسولین مقاوم شوند، سطح قند خون شما بالا می‍رود و بدن شما انسولین بیشتری تولید می‌کند. بالا رفتن سطح انسولین تولید آندروژن را افزایش می‌دهد و تخمک‌گذاری را با مشکل روبرو می‌کند.

التهاب خفیف : از این اصطلاح برای توصیف تولید گلبول‌های سفید خون برای مبارزه با عفونت استفاده می‌شود. براساس نتایج تحقیقات انجام شده، زنان مبتلا به PCOS نوعی التهاب خفیف دارند که تخمدان‌های پلی کیستیک را به تولید آندروژن تحریک می‌کند و می‌تواند به مشکلات قلبی و عروقی منجر شود.
وراثت : بر اساس یافته‌های پژوهش‌های انجام شده در این حوزه، احتمالا ژن‌های خاصی به PCOS مرتبط باشند.

بالا بودن سطح آندروژن در خون: سطح آندروژن تولیدی تخمدان‌ها به شکل غیرطبیعی بالاست و در نتیجه هیرسوتیسم و آکنه ایجاد می‌شود.

عوارض سندرم تخمدان پلی کیستیک

عوارض PCOS عبارتند از

ناباروری
دیابت حاملگی یا فشار خون بالا ناشی از بارداری
سقط جنین یا تولد زودرس
استئاتواپاتیت غیر الکلی – التهاب شدید کبدی ناشی از تجمع چربی در کبد
سندرم متابولیک – مانند فشار خون بالا، قند خون بالا و کلسترول غیر طبیعی یا میزان تری گلیسیرید که به طور قابل توجهی خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی را افزایش می‌دهد.
دیابت نوع 2 یا پیش دیابت
آپنه خواب
افسردگی، اضطراب و اختلالات خوردن
خونریزی غیر طبیعی رحم
سرطان پوشش داخلی رحم (سرطان آندومتر)

چاقی عوارض PCOS را تشدید می‌کند.

تشخیص سندرم تخمدان پلی کیستیک

هیچ آزمایشی برای تشخیص قطعی PCOS وجود ندارد. احتمالاً پزشک شما کار خود را با بررسی سابقه پزشکی شما مانند دوره قاعدگی و تغییر وزن شروع می‌کند. معاینه فیزیکی شامل بررسی علائم رشد موهای زائد، مقاومت به انسولین و آکنه خواهد بود.

در ادامه روند معاینات ممکن است پزشک موارد زیر را نیز توصیه کند:

معاینه لگن: پزشک ارگانهای تولید مثل شما را به صورت چشمی و دستی از نظر وجود توده‌ها، رشد غیرعادی یا سایر ناهنجاری‌ها معاینه می‌کند.
آزمایش خون: آزمایش خون شما برای اندازه‌گیری سطح هورمون‌ها انجام می‎شود. این آزمایش علل احتمالی (غیر از PCOS) مؤثر بر اختلالات قاعدگی یا بالا رفتن سطح آندروژن در خون را  جدا می‌کند. ممکن است برای اندازه‌گیری میزان تحمل گلوکز و کلسترول ناشتا و تری گلیسیرید به انجام آزمایش ‌های خون دیگری نیز نیاز باشد.
سونوگرافی: پزشک ظاهر تخمدان‌ها و ضخامت لایه‌های رحم شما را بررسی می‌کند. یک وسیله لوله مانند (ترنسدیوسر) در واژن شما قرار می‌گیرد (سونوگرافی ترانس واژینال). مبدل امواج صوتی را منتشر می‌کند که در صفحه نمایش به تصاویر ترجمه می‌شوند.

در صورت تشخیص PCOS، پزشک انجامآزمایش‌های دیگری را نیز توصیه خواهد کرد. این آزمایش‌ها عبارتند از:

بررسی‌های دوره‌ای فشار خون، تحمل گلوکز و سطح کلسترول و تری گلیسیرید خون
غربالگری افسردگی و اضطراب
غربالگری آپنه انسدادی خواب

 آشنایی با درمان سندرم تخمدان پلی کیستیک

درمان PCOS بر مدیریت نگرانی‌های فردی شما مانند ناباروری، هیرسوتیسم، آکنه یا چاقی تمرکز دارد و درمان ممکن است به یکی از روش‌های تغییر سبک زندگی یا درمان دارویی انجام شود.

تغییر سبک زندگی : ممکن است پزشک شما روند درمان را با کاهش وزن از طریق رژیم کم کالری همراه با فعالیت‌های ورزشی متوسط در پی گیرد. حتی کاهش متوسط وزن (به عنوان مثال کاهش 5 درصدی وزن بدن) نیز ممکن است وضعیت شما را بهبود بخشد. کاهش وزن احتمالا اثربخشی داروهایی تجویزی پزشک را نیز افزایش می‌دهد و می‌تواند به درمان ناباروری کمک کند.

درمان دارویی : داروهای تجویزی برای تنظیم دوره قاعدگی :

قرص‌های ضد بارداری ترکیبی: قرص‌های حاوی استروژن و پروژسترون تولید آندروژن را کاهش می‌دهند و استروژن را تنظیم می‌کنند. تنظیم هورمون‌ها خطر ابتلا به سرطان اندومتر را کاهش داده و خونریزی غیرطبیعی، رشد موهای زائد و آکنه را بهبود می‌بخشد. به جای قرص، می‌توان از ضماد پوستی یا حلقه واژنی استفاده کرد که حاوی ترکیبی از استروژن و پروژسترون است.

پروژسترون درمانی: مصرف پروژسترون به مدت 10 تا 14 روز در ماه به صورت هر یک تا دو ماه یکبار دوره‌های قاعدگی شما را تنظیم کرده و از سرطان آندومتر جلوگیری می‌کند. پروژسترون درمانی سطح آندروژن را بهبود نمی‌بخشد و از بارداری جلوگیری نمی‌کند. اگر بخواهید از بارداری جلوگیری کنید، مینی پیل پروژسترونی یا دستگاه داخل رحمی حاوی پروژسترون انتخاب بهتری است.

داروهای تجویزی برای کمک به تخمک گذاری

کلومیفن (کلومید): این داروی ضد استروژن خوراکی در بخش اول دوره قاعدگی مصرف می‌شود.

لتروزول (فیمارا): این روش درمانی سرطان پستان می‌تواند برای تحریک تخمدان‌ها نیز مؤثر باشد.

متفورمین (گلوکوفاژ، فرتامت، سایرین): این داروی خوراکی کنترل دیابت نوع 2 میزان مقاومت به انسولین را بهبود می‌بخشد و سطح انسولین موجود در خون را پایین می‌آورد. اگر با استفاده از کلومیفن باردار نشدید، پزشک ممکن است متفورمین را نیز اضافه کند. اگر به پیش دیابت مبتلا هستید، متفورمین روند پیشرفت بیماری به دیابت نوع 2 را نیز کند کرده و به کاهش وزن شما کمک می‌کند.

گنادوتروپین‌ها : این داروهای هورمونی تزریقی هستند.

داروهای تجویزی برای کاهش رشد موهای زائد :

قرص‌های ضد بارداری : این قرص‌ها تولید آندروژن (عامل رشد موهای زائد) را کاهش می‌دهند.
اسپیرونولاکتون (آلداکتون) : این دارو اثرات آندروژن روی پوست را متوقف می‌کند. اسپیرونولاکتون باعث نقص هنگام تولد خواهد شد، بنابراین هنگام مصرف این دارو پیشگیری از بارداری مؤثر ضروری است. در صورت بارداری یا برنامه‌ریزی برای بارداری مصرف این دارو توصیه نمی‌شود.
افلورنیتین (وانیقا) : این کرم روند رشد موهای صورت خانم‌ها را کند می‌کند.
الکترولیز : یک سوزن کوچک در هر فولیکول مو وارد می‌شود. سوزن با انتشار یک پالس جریان الکتریکی به فولیکول آسیب می‌رساند و در نهایت فولیکول را از بین می‌برد. ممکن است شما به استفاده از چندین روش درمانی نیاز داشته باشید.

سبک زندگی و مراقبت‌های خانگی

برای کاهش اثرات PCOS : وزن خود را در محدوده وزن سالم نگه دارید: کاهش وزن می‌تواند سطح انسولین و آندروژن موجود در خون را کاهش دهد و باعث تخمک‌گذاری شود. از پزشک یک برنامه کنترل وزن بخواهید و برای رسیدن به اهداف کاهش وزنی خود، مرتباً با یک متخصص تغذیه در ارتباط باشید.

مصرف کربوهیدرات‌ها را محدود کنید: رژیم‌های کم‌چرب و پر کربوهیدرات سطح انسولین موجود در خون را افزایش می‌دهد. در صورت ابتلا به PCOS از پزشک یک رژیم کم کربوهیدرات بخواهید. کربوهیدرات‌های پیچیده ای را انتخاب کنید که سطح قند خون شما را به آرامی بالا ببرند.

فعال باشید: ورزش به کاهش سطح قند خون کمک می‌کند. افزایش فعالیت روزانه و شرکت در یک برنامه ورزشی منظم می‌تواند مقاومت به انسولین را درمان یا حتی از آن جلوگیری کند و به شما در حفظ وزن خود کمک و از ابتلا به دیابت جلوگیری می‌کند.

آماده شدن برای معاینه پزشکی

ممکن است بخواهید به پزشک متخصص باروری زنان (متخصص زنان) ، متخصص اختلالات هورمونی (غدد درون ریز) یا متخصص ناباروری (غدد درون ریز تولید مثل) مراجعه کنید. اطلاعات زیر به آماده شدن شما برای معاینه پزشکی کمک می‌کند.

کارهایی که می‌توانید انجام دهید:

فهرستی از علائمی که قبلا داشته‌اید و مدت زمان آن تهیه کنید.
تمام داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌های مصرفی خود و دوز آن را ذکر کنید.
فهرستی از اطلاعات شخصی و پزشکی خود شامل سایر شرایط، تغییرات اخیر سبک زندگی و عوامل استرس‌زا تهیه کنید.

فهرستی از سؤالات خود از پزشک تهیه کنید.

سابقه دوره‌های قاعدگی خود را یادداشت کنید.

برخی از سؤالات اساسی که باید از پزشک خود در مورد PCOS بپرسید عبارتند از:

چه آزمایش‌هایی را پیشنهاد می‌کنید؟
نحوه تأثیر PCOS بر توانایی بارداری شما چگونه است؟
برای بهبود علائم یا توانایی بارداری من چه داروهایی تجویز می‌کنید؟
برای بهبود علائم یا توانایی بارداری من اعمال چه تغییراتی را در سبک زندگی من پیشنهاد می‌کنید؟
ابتلا به PCOS در طولانی مدت چه پیامدهای برای سلامتی من دارد؟
شرایط پزشکی دیگری دارم. چگونه می‌توانم به بهترین وجه آن‌ها را مدیریت کنم؟

حین ویزیت از پرسیدن پرسش‌های دیگری نیز که ممکن است به ذهن شما خطور کند، دریغ نکنید.

آنچه از پزشک شما انتظار می‌رود

احتمالا پزشک سوألاتی از شما خواهد پرسید که این سوألات عبارتند از:

علائم و نشانه‌های شما چیست؟ هر چند وقت یکبار اتفاق می‌افتد؟
علائم شما چقدر شدید است؟
این علائم از چه زمانی شروع شده است؟
آخرین دوره قاعدگی شما کی بود؟
آیا از زمان اولین دوره قاعدگی وزن شما افزایش یافته است؟ افزایش وزن شما چقدر بوده و طی چه مدتی اتفاق افتاده است؟
آیا چیزی باعث بهبود یا بدتر شدن علائم شما می‌شود؟
آیا می‌خواهید باردار شوید یا برای بارداری اقدامی داشته‌اید؟
مادر یا خواهر شما تاکنون به PCOS مبتلا شده‌اند؟

شرایط نیاز به مراجعه به پزشک

در صورت نگرانی در مورد دوره قاعدگی، نازایی یا وجود علائمی از بالا بودن سطح آندروژن در خون مانند بدتر شدن هیرسوتیسم، آکنه و طاسی مردانه به پزشک خود مراجعه کنید.